Puanlar
6
Member
Active member
19 Puanlar
54
0
0
7 günlük aktivite
Sat
Sun
Mon
Tue
Wed
Thu
Fri
Plüton’un adı çoğu zaman gezegen sınıflandırması tartışmasıyla anılır. Oysa bilimsel açıdan ilginçliği bir sınıf etiketine sığmaz: buzlu dağları, farklı düzlükleri, ince atmosferi ve büyük uydusu Charon ile karmaşık bir dünyadır. New Horizons yakın geçişi, uzaktaki küçük bir ışık noktasına ilişkin bilgimizi ayrıntılı yüzey görüntülerine dönüştürdü. Bu yazıda Plüton’u tek başına değil, ait olduğu Kuiper Kuşağı ve onu araştıran görevin ölçüm sınırlarıyla birlikte ele alıyoruz.
New Horizons’ın Plüton’dan uzaklaşırken elde ettiği yüksek çözünürlüklü renkli hilal görüntüsü; PIA21590. Kaynak: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute. NASA görev sayfası, görüntü sırasında uzaklığın yaklaşık 200.000 kilometre olduğunu belirtir.[2]
1. Soğuk olmak, jeolojik çeşitlilikten yoksun olmak değildir
NASA’nın Plüton açıklamasında su buzu bloklarından oluşan dağlar, vadiler, kraterler ve donmuş azotla ilişkili düzlükler yer alır. Bazı belirgin düzlüklerde krater görülmemesi ve yüzeydeki yapılar, geçmişte veya süren süreçlerle yüzeyin yenilenmesini araştırmak için kullanılır.[1] Bu yüzden “Güneş’ten çok uzak, dolayısıyla değişmeyen bir buz topu” tanımı yeterli değildir.
Burada gözlem ile yorumun ayrılması gerekir. Bir düzlükte krater sayısının az olması gözlemsel bir bulgudur; bu durumun ne kadar genç bir yüzeye karşılık geldiği veya hangi süreçle oluştuğu ek model ve karşılaştırma ister. Bir görüntüden hareketle bütün iç yapıyı kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz. Görüntü, daha ayrıntılı soruların kurulmasını sağlayan başlangıç noktasıdır.
2. Charon neden özellikle dikkat çekici?
Plüton’un beş bilinen uydusu arasında Charon açık biçimde öne çıkar: çapı Plüton’un yaklaşık yarısı kadardır. NASA, Charon’un yörünge dönemiyle Plüton’un dönme süresinin yaklaşık 153 saat olduğunu; Charon’un aynı yüzünün Plüton’a dönük kaldığını açıklar. Diğer dört uydu Nix, Hydra, Kerberos ve Styx çok daha küçüktür.[1]
Gökyüzündeki eşlikçileri yalnızca sayılarıyla tanıtmak bu farkı gizleyebilir. Büyük bir uydu ile küçük, düzensiz biçimli uydular aynı sistem içinde farklı ölçekte sorular doğurur. Fotoğrafları karşılaştırırken ölçek eşit değilse boyut ilişkisini yanlış algılamak kolaydır. Bir görüntüde benzer büyüklükte gösterilmeleri, cisimlerin fiziksel çaplarının benzer olduğunu göstermez.
3. New Horizons bir yörünge aracı değildi
New Horizons, 14 Temmuz 2015’te Plüton ve uydularının yakınından geçen ilk uzay aracı oldu. NASA’nın görev özeti, ardından 1 Ocak 2019’da ikinci büyük hedefi Arrokoth’un yakınından geçtiğini kaydeder.[2] Bu sıra, görevin Plüton çevresinde kalıcı yörüngeye girmediğini hatırlatır: hedef sistemden geçip dış Güneş Sistemi’ndeki yoluna devam etti.
Yakın geçiş, sınırlı zaman aralığında çok değerli veriler üretir; buna karşılık bütün yüzeyi her açıdan ve bütün mevsimlerde izlemekle aynı şey değildir. Yaklaşma ve uzaklaşma görüntüleri de farklı aydınlanma koşulları sunabilir. Yukarıdaki hilal görünümünü, Güneş’in geliş yönü farklıyken çekilmiş tam disk fotoğrafıyla doğrudan aynı manzara gibi karşılaştırmak bu nedenle yanıltıcı olur.
Bir görev görseli okunurken tarih, hedefe uzaklık, bakış açısı ve renk işlemesi gibi bilgiler görüntünün parçası sayılmalıdır. Bu ayrıntılar bazen fotoğrafın başlığından daha fazla açıklama gücü taşır. Özellikle ölçümle hazırlanmış bir harita ile sanatçı çiziminin aynı kanıt türü olmadığı unutulmamalıdır.
4. Plüton’un çevresindeki büyük bölge
NASA, Kuiper Kuşağı’nı Neptün yörüngesi çevresindeki yaklaşık 30 astronomi biriminden başlayan, ana bölümü yaklaşık 50 astronomi birimine uzanan kalın disk biçimli bir yapı olarak tanımlar. Bir astronomi birimi, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık ölçeğidir. Kuşağın cisimleri boyut, biçim, renk ve yörünge özellikleri açısından çeşitlidir.[3]
Bu bölge Oort Bulutu’yla aynı değildir. NASA, Oort Bulutu’nun çok daha uzakta, Güneş Sistemi’ni çevreleyen başka bir buzlu cisim bölgesi olarak ele alındığını belirtir.[3] Haritalarda ikisini benzer halkalarla çizmek, gerçek ölçek farklarını görünmez kılabilir. Özellikle bir çizim ölçekli değilse, görseldeki boşluklardan doğrudan kilometre hesabı yapılamaz.
Plüton’u Kuiper Kuşağı içinde düşünmek, onu tek ve açıklamasız bir istisna gibi görmekten daha verimlidir. Aynı bölgedeki başka cisimlerle karşılaştırmak, erken Güneş Sistemi malzemesinin nasıl dağıldığını ve daha sonra nasıl değiştiğini araştırmaya yardımcı olur. Ancak ortak bölgede bulunmak, bütün cisimlerin aynı iç yapıya veya aynı geçmişe sahip olduğunu kanıtlamaz. Her yeni hedef, benzerliklerle farkların birlikte incelenmesini gerektirir.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
New Horizons’ın Plüton’dan uzaklaşırken elde ettiği yüksek çözünürlüklü renkli hilal görüntüsü; PIA21590. Kaynak: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute. NASA görev sayfası, görüntü sırasında uzaklığın yaklaşık 200.000 kilometre olduğunu belirtir.[2]
1. Soğuk olmak, jeolojik çeşitlilikten yoksun olmak değildir
NASA’nın Plüton açıklamasında su buzu bloklarından oluşan dağlar, vadiler, kraterler ve donmuş azotla ilişkili düzlükler yer alır. Bazı belirgin düzlüklerde krater görülmemesi ve yüzeydeki yapılar, geçmişte veya süren süreçlerle yüzeyin yenilenmesini araştırmak için kullanılır.[1] Bu yüzden “Güneş’ten çok uzak, dolayısıyla değişmeyen bir buz topu” tanımı yeterli değildir.
Burada gözlem ile yorumun ayrılması gerekir. Bir düzlükte krater sayısının az olması gözlemsel bir bulgudur; bu durumun ne kadar genç bir yüzeye karşılık geldiği veya hangi süreçle oluştuğu ek model ve karşılaştırma ister. Bir görüntüden hareketle bütün iç yapıyı kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz. Görüntü, daha ayrıntılı soruların kurulmasını sağlayan başlangıç noktasıdır.
2. Charon neden özellikle dikkat çekici?
Plüton’un beş bilinen uydusu arasında Charon açık biçimde öne çıkar: çapı Plüton’un yaklaşık yarısı kadardır. NASA, Charon’un yörünge dönemiyle Plüton’un dönme süresinin yaklaşık 153 saat olduğunu; Charon’un aynı yüzünün Plüton’a dönük kaldığını açıklar. Diğer dört uydu Nix, Hydra, Kerberos ve Styx çok daha küçüktür.[1]
Gökyüzündeki eşlikçileri yalnızca sayılarıyla tanıtmak bu farkı gizleyebilir. Büyük bir uydu ile küçük, düzensiz biçimli uydular aynı sistem içinde farklı ölçekte sorular doğurur. Fotoğrafları karşılaştırırken ölçek eşit değilse boyut ilişkisini yanlış algılamak kolaydır. Bir görüntüde benzer büyüklükte gösterilmeleri, cisimlerin fiziksel çaplarının benzer olduğunu göstermez.
3. New Horizons bir yörünge aracı değildi
New Horizons, 14 Temmuz 2015’te Plüton ve uydularının yakınından geçen ilk uzay aracı oldu. NASA’nın görev özeti, ardından 1 Ocak 2019’da ikinci büyük hedefi Arrokoth’un yakınından geçtiğini kaydeder.[2] Bu sıra, görevin Plüton çevresinde kalıcı yörüngeye girmediğini hatırlatır: hedef sistemden geçip dış Güneş Sistemi’ndeki yoluna devam etti.
Yakın geçiş, sınırlı zaman aralığında çok değerli veriler üretir; buna karşılık bütün yüzeyi her açıdan ve bütün mevsimlerde izlemekle aynı şey değildir. Yaklaşma ve uzaklaşma görüntüleri de farklı aydınlanma koşulları sunabilir. Yukarıdaki hilal görünümünü, Güneş’in geliş yönü farklıyken çekilmiş tam disk fotoğrafıyla doğrudan aynı manzara gibi karşılaştırmak bu nedenle yanıltıcı olur.
Bir görev görseli okunurken tarih, hedefe uzaklık, bakış açısı ve renk işlemesi gibi bilgiler görüntünün parçası sayılmalıdır. Bu ayrıntılar bazen fotoğrafın başlığından daha fazla açıklama gücü taşır. Özellikle ölçümle hazırlanmış bir harita ile sanatçı çiziminin aynı kanıt türü olmadığı unutulmamalıdır.
4. Plüton’un çevresindeki büyük bölge
NASA, Kuiper Kuşağı’nı Neptün yörüngesi çevresindeki yaklaşık 30 astronomi biriminden başlayan, ana bölümü yaklaşık 50 astronomi birimine uzanan kalın disk biçimli bir yapı olarak tanımlar. Bir astronomi birimi, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık ölçeğidir. Kuşağın cisimleri boyut, biçim, renk ve yörünge özellikleri açısından çeşitlidir.[3]
Bu bölge Oort Bulutu’yla aynı değildir. NASA, Oort Bulutu’nun çok daha uzakta, Güneş Sistemi’ni çevreleyen başka bir buzlu cisim bölgesi olarak ele alındığını belirtir.[3] Haritalarda ikisini benzer halkalarla çizmek, gerçek ölçek farklarını görünmez kılabilir. Özellikle bir çizim ölçekli değilse, görseldeki boşluklardan doğrudan kilometre hesabı yapılamaz.
Plüton’u Kuiper Kuşağı içinde düşünmek, onu tek ve açıklamasız bir istisna gibi görmekten daha verimlidir. Aynı bölgedeki başka cisimlerle karşılaştırmak, erken Güneş Sistemi malzemesinin nasıl dağıldığını ve daha sonra nasıl değiştiğini araştırmaya yardımcı olur. Ancak ortak bölgede bulunmak, bütün cisimlerin aynı iç yapıya veya aynı geçmişe sahip olduğunu kanıtlamaz. Her yeni hedef, benzerliklerle farkların birlikte incelenmesini gerektirir.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
